De Zaanse Brabander

Home

leven

werk

hobby

verhalen
Om de menselijke maat in de zorg
verhalen

Van de graanschuur van de antieke wereld tot een olierijke volksdemocratie

 

Een reis door Libië in november 2008.

 

“Dat hoor je niet veel”, kreeg ik te horen toen ik onze vakantiebestemming Libië noemde. Dit land is inderdaad geen plaats voor populaire zonvakanties. Verre van dat.  Dat is de reden van dit reisverslag.

 

De Engelse culturele reisorganisatie SwanHellenic cruises ging vele jaren met een klein cruiseschip de Noordafrikaanse kust lang om opgravingen te bezoeken. Aan boord werden colleges gegeven over de geschiedenis van de oudheid. Dat wekte mijn nieuwsgierigheid. Het schip is uit de vaart genomen. Gu doet al enige jaren een cursus kunstgeschiedenis bij Voyage & Culture. Deze organisatie bleek ook twee keer per jaar een reis door Libië langs de opgravingen te organiseren. De reisleider is Prof. Fik Meijer, oud-hoogleraar klassieke geschiedenis aan de UvA.

Om de afsluiting van het beroepsleven en de overgang naar het nieuwe leven te markeren,  hebben wij geboekt voor deze reis.

Libië laat geen individuele toeristen toe. Je bent alleen welkom in een groep. Je paspoort moet in het Arabisch worden vertaald. Er mag geen stempel in staan van Israël. Bij elke groep moet een Libische gids en een veiligheidsfunctionaris mee. Sinds de Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken Condoleeza Rice dit najaar in Tripoli is geweest, is het land officieel geen schurkenstaat meer.

 

De reis.

Op woensdag 29 oktober vertrokken wij van Schiphol met de KLM. Een Libiër die onze groep voor de “slurf”zag, ging terug. Dertig Europeanen voor deze vlucht betekende waarschijnlijk dat hij niet naar Tripoli ging. Maar het was toch echt zo.

Voor ons in het vliegtuig zat een Libisch echtpaar.

Twee schattige kindertjes. Moeder in Niqaab. Maar met I-phone en laptop. Ik blijf het als een raar soort mode zien.

Op het vliegveld van Tripoli waren  vele mannen bezig met het controleren van onze paspoorten en visa. Onze bagage ging door de scanner toen we het vliegveld uit gingen. In de hal kwamen wij nonnen van de orde van Moeder Therasa tegen. Ze hadden een kindertehuis in Tripoli.

Meteen buiten werden wij geconfronteerd met de grote borden met het portret van kolonel Gadaffi, de leider van de revolutie. Hij wordt afgebeeld als nomade, als marine officier, als piloot etc.

En overal zag je grote borden met ´39 ‘, het jaartal van de revolutie.  Verder zag je al meteen dat het land een gigantische vuilnisbelt is. Het hotel in Tripoli was goed.

De volgende morgen vroeg gingen wij met Buraq Air naar Benghazi in het oosten van Libië. Hier gingen wij met de bus verder. Onze gids heette Nasser en onze veiligheidsman Khalid. Hij werd meteen “007”gedoopt. Nasser sprak goed Engels. Als elektrotechnisch ingenieur had hij 6 jaar in Engeland gewoond. Dit gebied is de Cyrenaica, het oostelijke deel van Libië dat aan Egypte grenst. Het kustgedeelte is heuvelachtig en is door de vele bronnen redelijk vruchtbaar. Het gebied is groter dan Nederland. Er waren drie bussen met buitenlanders in het gebied. Onze bus met 30 Nederlanders. Verder waren er een groep van 20 Duitsers uit Műnchen en een groep van ongeveer 15 Fransen. Een toeristische infrastructuur bestaat nauwelijks.

 

Een kort overzicht van de geschiedenis van de Libische kust.

In 630 voor Chr. werd hier de eerste Griekse kolonie gesticht; Cyrene. De stichter was Battus, de stotteraar. Ongeveer in de dezelfde tijd werd een tweede stad gesticht: Taucheria. De oorspronkelijke bevolking leefde nog in het bronzen tijdperk. Er kwamen steeds meer Griekse kolonisten.

De Griekse cultuur is te verdelen in drie periodes. De archaïsche periode van 800 tot 480 voor Chr. In deze periode vond een grote expansie plaats van de Griekse wereld naar de kusten van de Zwarte Zee en het noorden en westen van de Middellandse zee. Daarna volgde de klassieke periode; de grote bloei van de Griekse beschaving. In 480 versloeg Xerxes de Perzen. Onder leiding van Pericles werd Athene het centrum van de Griekse wereld. Het was de periode waarin de filosofen Socrates, Plato en Aristoteles, de geschiedschrijvers Thycidides, Xenofon en Herodotus en de tragedieschrijvers Aeschylos, Euripides en Sophocles leefden. En nog talloze anderen figuren die het fundament hebben gelegd voor de Europese beschaving. De periode eindigde toen Alexander de Grote, de koning van Macedonië, heerser werd over heel Griekenland. Hij veroverde grote delen van Azië en Noord Afrika. Hij stierf in 323 voor Chr. Met zijn veroveringen brak de Helleense periode van de Griekse beschaving aan. Na zijn dood viel zijn rijk uiteen in onderdelen die werden bestuurd door zijn generaals. Ptolemaeus Soter I werd heerser over Egypte en Noord Afrika. Hij werd eerst gouverneur van Egypte maar veroverde latere Cyrene. Hij was de stichter van de dynastie der Ptolemaeën. De laatste der dynastie was Cleopatra. In de slag bij  Actium wist de Romeinse keizer Augustus haar te onderwerpen en haar rijk werd onderdeel van het Romeinse rijk. Zo kwam de Libische kust in het Romeinse rijk. Nadat het Romeinse rijk uiteen viel, kwamen de Germaanse Vandalen in 415 onder leiding van koning Geiserik via Spanje in Noord Afrika tot in Libië. In 533 werden de Vandalen onderworpen door de Byzantijnse generaal Belisarios, die een groot gedeelte  van het voormalige West-Romeinse rijk heroverde. In 643 werd het gebied door de Arabieren veroverd.

Rijke archeologische vindplaatsen.

In het gebied van de Cyrenaica zijn talloze rijke archeologische vindplaatsen. Bijzonder is dat ze vaak alle fasen van de lange en ingewikkelde en bewogen geschiedenis van de antieke wereld tonen. Vanaf Benghazi ( Berenice in de Griekse tijd) gingen we naar Ptolemais.

 

 

Deze plaats werd in de 6de of 7de eeuw voor Chr. gesticht en was enige tijd de hoofdstad van de provincie Cyrenaica. Een Pools archeologisch team is bezig met onderzoek van deze stad. Er zijn grote ondergrondse waterreservoirs ( Cisternen). In 365 na Chr. heeft een aardbeving de steden in de Cyrenaica verwoest.

We brachten de nacht door in een hotel in Marsa Sousa, aan de rand van de opgraving van de haven stad van Cyrene; Appolonia. Het was een van de vijf steden in de Cyrenaica; de Pentopolis. Cyrene is een Unesco World Heritage site. Het gebied is zeer uitgebreid. We begonnen met een bezoek aan de tempel van Zeus, die bijna zo groot is als het Parthenon op de Akropolis in Athene. Het verschil is dat er hier bijna geen bezoekers komen en dat de koeien en geiten nog dwars door het complex kunnen lopen.

In het museum zijn een groot aantal beelden die bij opgravingen zijn gevonden.

In 2005 hebben Italiaanse archeologen nog 78 beelden ontdekt onder een muur die bij de aardbeving van 375 was omgevallen.  Eerder was de stad verwoest tijdens een Joodse opstand in 117 na Chr.

De bovenstad heeft een groot forum en tempels. Verder waren er mooie theaters. In de benedenstad zagen wij o.a. Romeins kalkovens. Overal liepen lagen nog de verroeste rails van het smalspoor van de Italiaanse opgravers uit de periode dat de Fascisten van Mussolini aan de macht waren. Mussolini zag het fascistische Italië als voorzetting van het Romeinse rijk. Noord Afrika was de ”vierde kust”van de Mare Nostrum. De opgravingen van de oude steden en de reconstructie van sommige tempels dienden om zijn claims te ondersteunen. Er is ook een enorme necropolis bij; een dodenstad.

’s Middags bezochten wij Appolonia, de havenstad van Cyrene. Van hier werden graan en wilde dieren naar Rome vervoerd. In Rome was voor de armen het graan gratis. Noord Afrika leverde ook de vele dieren voor de spelen in de grote amfitheaters, zoals het Colosseum in Rome. In Appolonia zagen wij  restanten van de Byzantijnse basilica.

 

Het moderne Libië

Op zaterdag gingen wij naar Benghazi.  Onderweg bezochten wij eerst het heiligdom  van Slonta. Dit is een van de weinige plaatsen die getuigen van de oorspronkelijke Libische bevolking. Er is nog geen goede verklaring voor de versieringen met o.a slangen gevonden.

Ons volgende bezoek was aan de Omar Mukhtar brug. Omar Mukhtar was de guerrillaleider die vanaf de bezetting in 1911 tegen de Italianen vocht. Hij werd de leeuw van de woestijn genoemd. De schuilplaatsen van de guerrilla’s waren in grotten in de Groene Bergen van Cyrenaica. In 1931 liep hij in een val en werd door de Italianen opgehangen. De Omar Mukhatr brug was over een kloof in de Groene Bergen. Het was in de belangrijkste weg van de Italianen. De guerrilla’s hebben de brug opgeblazen.

De brug ligt er nog als een monument. Na de tweede wereldoorlog hebben de Engelsen er een Bailey brug overgelegd. In 1960 kwam een nieuwe grote brug klaar en de oude brug is nu een monument voor Omar Mukthar.

Weer onderweg begonnen er bij de chauffeur rare lichtjes te branden en vreemde geluiden op te klinken uit het dashboard. De bus had alle informatie nog in het Noors; Brannslukker, Fjørstenhjelp. Zelfs het Noors nationaliteitsbordje zag nog achterop. De chauffeur ging achteruit rijden naar een Libische variant van een wegrestaurant. Daarnaast bleek een mini-schoothoop. Die bleek nodig om het mankement aan de bus, een lekke pakking, te repareren.

Het hele land bestaat uit vuilnishopen met er tussen veel zwerfvuil. Soms blijkt dat handig; maar meestal is het vies.

Onze volgende bestemming was Qasr Libia. Een plaats met prachtige mozaïeken in een Byzantijns kerkje. Dit was oorspronkelijk de Byzantijnse stad Olbia, in 539 gesticht door keizer Justinianus ter ere van zijn vrouw Theodora.  Deze mozaïeken zijn waarschijnlijk gemaakt door kunstenaars uit Alexandrië.   De volgende plaats was Taucheira ( Tocra) waar behalve opgravingen ook de resten van een Turks fort waren. We werden rond geleid door een plaatselijke gids die een Berber variant van een Volendams kostuum droeg. Er waren restanten van een Grieks gymnasium; een soort sportschool met de namen van de winnaars in de muren gekrast. Een deel van deze stenen was hergebruikt voor een Byzantijnse en Ottomaanse kazerne.Tegen zonsondergang gingen we op weg naar het hotel in Benghazi.

Op zondag gingen we eerst naar het man-made river project. Een van de grootste irrigatieprojecten uit de geschiedenis. Tijdens proefboringen op zoek naar olie werden in 1953 in de woestijn op 500 meter enorme voorraden water aangetroffen. In 1965 werd olie gevonden en Libië werd een olie exporterend land. In 1983 werd besloten tot dit gigantische project dat 25 miljard dollar zou gaan kosten. Volgens het Guiness Book of Records is dit het grootste civieltechnische project uit de geschiedenis.

Het project is ontworpen door het Amerikaanse ingenieursbureau Brown-Root. Een Koreaanse aannemer was de hoofduitvoerder in fase I. Er zijn 1300 bronnen van 500 meter diep.  Per dag wordt 6,5 miljoen kubieke meter door pijpleidingen van vier meter doorsnede getransporteerd Wij bezochten het Ajdabya reservoir dat onderdeel was van fase I die in 1991 klaar kwam. Momenteel is fase III begonnen waarin o.a.  Japanse en Duitse aannemers actief.

Het schijnt dat er veel Egyptenaren naar de irrigatiegebieden te zijn gehaald om de boerderijen te bemannen.

Onze reis te volgen op dit   webalbum Libya

Een OPEC land geregeerd door de massa’s

In het hele land wonen twee miljoen buitenlanders. Er wonen vier miljoen Libiërs. In de bouw werken vooral Egyptenaren. In de hotels zagen wij veel medewerkers uit Tunesië, Algerije en Marokko. Het land kent ook erg veel illegalen. Op rotondes in de steden zitten vele mannen te wachten tot iemand ze komt ophalen voor een klus. Dagloners dus. Vaak sparen zij voor de illegale overtocht naar Fort Europa. De 15 kilometer lange kustlijn van Libië is toch niet te controleren. Libiërs zelf zijn vooral werkzaam in de “dienstensector”. Ze drijven handel, zijn lid van een volkscomité of ambtenaar. Het land is lid van de OPEC. Reeds de Italianen vonden voor de kust olie. Door de tweede wereldoorlog werd de zoektocht naar olie gestaakt. Vanaf 1961 exporteert het land olie. De Libyan light crude is zeer geschikt voor het maken van benzine. Er zijn vijf petrochemische raffinaderijen. Driekwart van de staatsinkomsten komt uit de oliesector en 95 % van de export bestaat uit aardolieproducten. De grootste aardoliereserves in Afrika zijn te vinden in het Sirte bekken in Libië.

Postzegels die herinneren aan het Amerikaanse bombardement op Tripoli na de aanslag op het PANAM toestel boven Lockerbie

Na de lunch in Benghazi bezochten wij de bibliotheek van het Groene Boek. Kolonel Muammar Ghadfi is in 1942 in Sirte geboren. In zijn jeugd werd hij een groot bewonderaar  van de Egyptische president Nasser. Nadat de geallieerde legers de Duitsers en Italianen hadden verslagen bij El-Alamein, werd Libië onder het gezag van de Geallieerde mogendheden gesteld. Zij benoemden het stamhoofd Idris tot koning. In 1969 werd hij na een militaire coup afgezet. Gadafi werd de leider van het militaire regiem. In 1970 verscheen zijn Groene Boekje dat was gebaseerd op de “derde weg”tussen kapitalisme en socialisme. Later ontwikkelde hij het concept "Jamahiriya" of regering door de massa’s. Het land is verdeeld in talloze comités die via een getrapte vertegenwoordiging een volkscongres “controleren”. De revolutie van 1969 begon met een aanval van Gadafi op het radiostation in Benghazi. In Benghazi is nu een bibliotheek gewijd aan het boekje. De decoratie van deze bibliotheek is in de trant van het socialistisch realisme en gewijd aan het werk van President Nasser. Onze gids wist ons binnen te loodsen in dit gebouw. Dat was een merkwaardige ervaring.

’s Avonds bezochten wij de souk; De grote overdekte marktstraat. Er was niets voor toeristen. Libiërs kopen veel spullen uit China. We voelden ons er veilig en we werden niet afgezet.

 

Tripolitana

Op maandag begon de lange vermoeiende bustocht naar Leptis Magna.

We kwamen in het gebied dat Tripolitania heet. Dit gebied werd in de 7de eeuw voor Chr. gekoloniseerd door de Phoeniciers, een zeevarend volk uit het gebied van de huidige staat Libanon. Zij verdreven de Berbers. De Phoenicieers werden opgevolgd door de Carthagers. Carthago werd onderworpen door de Romeinen. Tripolitania werd eerst een Berberse vazalstaat van de Romeinen en onder Julius Ceasar een Romeinse provincie. In 435 kwamen de Vandalen. Gevolg door de Arabieren. In 1535 werd het gebied Ottomaans. Tot in 1911 de Italianen kwamen.

Op de grens van de provincies Cyrenaica en Tripolitania hadden de Italianen een grote triomfboog opgesteld. Op die boog stonden twee gigantische bronzen beelden van hardlopers. Volgens een mythe uit de Oudheid hadden hardlopers uit Carthago en Alexandrië door naar elkaar toe te rennen, de grens bepaald op de plaats waar ze elkaar hadden ontmoet. Gadaffi heeft deze triomfboog laten opblazen. De stukken liggen achteraf van de weg.

Het was een lange tocht langs de rand van de woestijn die hier bijna tot aan de zee loopt. We zagen vele kamelen. Maar die worden alleen gehouden voor hun vlees. En beetje voor kamelenraces. Op onze tochten zagen wij om de 30 tot 40 kilometer versperringen en controleposten van politie, leger of volksmilitie. Soms moest onze eigen 007 naar buiten om de doorgang te regelen. Er is in Libië één doorgaande weg van oost naar West. Die volgt grotendeels de kust. Er is nogal wat vrachtverkeer op deze tweebaans weg. En er zijn heel veel wegwerken om de weg te verbreden. Heel laat ’s avonds kwamen wij aan in Zliten.

De volgende dag bezochten wij Leptis Magna.Dit is ook een Unesco world heritage site. Na de Phoeniciers en de Carthagers werden de Romeinen er de baas. Het zou in grootte de derde stad van het Romeinse rijk worden op het Afrikaanse continent, na Cartago en Alexandrië. Het mooiste is de triomfboog voor keizer Septimus Severinus, die hier is geboren. Er zijn o.a. een grote basilica, een groot badencomplex, een groot forum, het Nymphenum, een Isis tempel en een markt. De baden van keizer Hadrianus waren rijk versierd met prachtige beelden. Ze staan nu in het nationaal museum in Tripoli.

In 2005 werden bij een opgraving prachtige mozaïeken van gladiatoren gevechten gevonden. Deze mozaïeken zijn nu in het museum. In het museum hangt de beeltenis van Gadaffi meer dan levensgroot in de hal.

bekijk het  webalbum Tripolitana

De volgende dag bezochten wij het grote amfitheater aan zee, waar Fik Meijer een boeiende lezing over de gladiatoren gevechten hield. Naast het amfitheater  lag op het strand het hippodroom, de paardenrenbaan. Verder bezochten wij de oude havenpieren. De haven is nu verzand. Restanten van een grote antieke vuurtoren staan nog op een van de pieren.

Op weg naar Tripoli bezochten wij die dag Villa Selene. Deze villa is in 1974 opgegraven. ER zijn er nog vier gevonden langs de kust. Het is niet duidelijk wat de functie was van dit complex van gebouwen aan zee. Was het een huis van een rijke koopman, of een herberg op de weg van Carthago via Cyrene naar Alexandrië? In ieder geval zijn er prachtige mozaïeken te zien.

Tripolitana telde drie steden. Oea (Tripoli) was de tweede stad.

De volgende dag bezochten wij de derde stad, Sabratha. Alweer een Unesco world heritage site ( sinds 1982). Het is een van oorsprong Phoenisische stad. De Romeinen waren erg pragmatisch wat betreft andere godsdiensten en culturen. Ze namen gemakkelijk zaken over. Alleen van de Carthagers wilden ze niet weten. In Sabratha is een mausoleum te zien met de Egyptische god Bes, die ook door Carthagers werd vereerd. De stad werd in 365 door een aardbeving verwoest en daarna door de Byzantijnen op kleinere schaal herbouwd. Het grootste bouwwerk van Sabratha was het theater, dat ter meerdere eer en glorie van Mussolini is gerestaureerd. Er zijn tempels van Serapis, Isis en Liber Pater. Er zijn restanten van thermencomplexen met mozaïeken en van een Christelijke Basilica uit de tijd van keizer Justianus.  Het museum was gesloten En via een vuilnisbelt konden wij bij het grote amfitheater komen. De echtgenoot van de schrijfster Agatha Christie was als geallieerd controle ambtenaar in 1943 gestationeerd in Sabratha.

 

Tripoli

De volgende dag, vrijdag, bezochten wij het nationale museum, het Jamahiriya museum, dat beelden en objecten heeft van alle opgravingen in het land. Maar er zijn ook een delen gewijd aan de flora en fauna van het land, aan de stammen van Libië en aan de nationale geschiedenis. Het is sinds 1988 gevestigd in het Rode Kasteel aan de haven. Dit is een groot stervormig fort dat de Ottomanen hebben gebouwd.

De VW Kever van Gadafi staat vlak bij de Venus van Leptis Magna. Die is afkomstig uit de baden van Hadrianus in Leptis Magna. Het beeld is een kopie uit de  tweede eeuw na Chr. van een beroemd beeldhouwwerk van Praxelitis uit de 4de eeuw voor Chr. Dat beeld was heel beroemd in Athene. Het originele beeld is de Venus van Cnidus. Het meest bekend is het beeld onder de naam de Capitolijnse Venus; genoemd naar het Romeinse museum waar ook een antieke kopie staat. Het beeld is in 1920 opgegraven en werd door Mussolini geschonken aan de Duise Nazi leider Göring die het opstelde in zijn slaapkamer in zijn landhuis Carinhal. Het beeld is in 1999, door bemiddeling van Berlusconi, teruggeven aan de Libië.

Het museum heeft een schitterende collectie. Zo zijn er prachtige mozaïeken uit de Villa met de mozaïeken van de Nijl, de bij de haven van Leptis Magna lag.

Later bezochten wij de triomfboog van Marcus Aurelius en een 17de eeuwse Moskee. De meeste oudheden van Tripoli liggen onder de oude Arabische stad, de Medina, of de nieuwere Italiaanse stad.

’s Middags zijn wij door het Italiaanse kwartier gewandeld. Het meeste is in verval. De grote kerk was nu een schitterende moskee. ’s Avonds brachten we een bezoek aan de souk. Daar was o.a. een straat van de koperslagers. En net als in Benghazi heel veel sieradenwinkels en bruidsartikelen zaakjes. Gouden geschenken spelen een belangrijke rol in onderlinge relaties.

Zaterdagmorgen hebben Gu en ik opnieuw het nationaal museum bezocht. We hebben ook nog eens goed gekeken bij de afdeling die aan de geschiedenis van de Libische revolutie en “de grote broer en leider van de revolutie”, Muammar Abu Minyar al-Gaddafi, is gewijd. Hij is nu het langstzittende staatshoofd ter wereld. Een man van eenvoudige afkomst uit het gebied van Sirte, die de kans kreeg om eerst rechten te studeren en later de militaire academie doorliep. Hij werd na de revolutie voorzitter van de revolutionaire raad maar geen opperbevelhebber. Hij baseerde zijn staats filosofie op basis van het Arabische socialisme, de islam maar ook aspecten van de welvaarstaat. Alcohol is verboden. Geleidelijk heeft hij zich minder als Arabische en meer als een Afrikaanse staatsman geprofileerd. Hij heeft geen formele functies meer maar heeft Libië volledig onder de controle. Er is een lange lijst van betrokkenheid bij terroristische activiteiten. Het is een grillige man met een voorkeur voor merkwaardige kleding en vrouwelijke lijfwachten. Hij cultiveert een soort Berbernostalgie. Maar hij schijnt ook aandeelhouder in Italiaanse voetbalclubs te zijn. 

Het land staat onder aan op de schaal van mensenrechten. Maar daarvan was uiteraard niets te zien in het museum. Oppervlakkig  maakte het land een ontspannen indruk. Verkeersagenten dragen nog steeds een soort Italiaanse operette uniformen. Maar het systeem is nog steeds gebaseerd op willekeur. We hebben grote gevangenissen gezien. Dissidenten werden in het buitenland doodgeschoten.Toch lijkt het land zich langzaam naar het westen te keren. Maar het zal nog een lange weg zijn. Voor archeologisch onderzoek en toerisme heeft het land nog veel te bieden. Ons vertrek van de luchthaven was gemakkelijker dan de binnenkomst in het land.

 

Gu en Jur

 









Homelevenwerkhobbyverhalen